Siyasal partiler ve işletmecilik

"Siyasal  partiler ve işletmecilik"... İlk bakışta birbiriyle bağdaşmayan iki kavram gibi görünüyor değil mi? Ama gerçek şu ki İngiltere'de siyasal partiler, parti yönetiminde, parlamento tartışmalarında ve yasaların çıkarılmasında, işletme yönetiminde kullanılan modern sevk ve idare yöntemlerini, araştırma tekniklerini kullanmağa başlamışlardır.

İNGİLTERE'DEKİ GÖRÜNÜŞ

1972 yılında İngiltere'de üç ana siyasal partinin (Muhafazakar Parti, İşçi Partisi ve Liberal Parti) seçimler dışında toplam 2,5 milyon Sterlin'e ulaşan giderlerinin dağılımı şöyledir: % 45 organizasyon giderleri, % 14 temsil ve yönetim giderleri, % 24 araştırma ve yayın giderleri, % 17 öbür giderler. Konuyu biraz daha açıklığa kavuşturmak için, tek bir partinin, örneğin Muhafazakar Parti'nin durumuna genel çizgileriyle bir göz atalım.

Muhafazakar Parti Genel Merkezi, "Merkez Bürosu" ve "Araştırma Departmanı" olmak üzere başlıca iki ana bölümden oluşmakta; ayrıca, çok sayıda fonksiyonel küçük departmanları da kapsamaktadır.

Birinci ana bölümü oluşturan "Merkez Bürosu", organizasyon departmanı, yayın departmanı ve muhafazakar politik merkezi kapsamaktadır. Organizasyon departmanı, bölgesel örgüt bürolarıyla genel merkez arasındaki ilişkileri sağlamaktadır. Bu departman, genel organizasyon, seçim yasa ve stratejilerinin saptanması, parti elemanlarının eğitilmesi, finansman, gençlik hareketleri, yerel idareler, eğitim, öğrenci ve endüstri sorunları alanlarında uzmanlaşmış bölümlerden oluşmaktadır. Yayın departmanı, partiyi ve parti politikalarını seçmenlere tanıtmakla yükümlü olup, parlamento, basın. Radyo ve televizyon, kesek (kupür) arşivi gibi alanlarda uzmanlaşmış birimleri içermektedir. Muhafazakar politik merkez ise, politik tartışmaların ve bilgilerin parti örgütüne sağlanmasından sorumlu bulunmaktadır.

İkinci ana bölümü oluşturan "Araştırma Departmanı", seçimlerin geliştirilmesinden, uzun vadeli parti politikalarının saptanmasından, ekonomi, vergi, eğitim ve benzer alanlarda her türlü araştırmanın yapılmasından sorumludur. Çeşitli konularda uzmanlaşmış araştırıcıların görev yaptığı bu departman, parlamentoda önemli konular tartışılırken ve yasalar çıkarılırken, partinin parlamento üyelerine, iktidarda ise bakanlarına, muhalefette ise gölge bakanlarına gerekli bilgileri zamanında sağlamakla yükümlü bulunmaktadır.

Muhafazakar Partinin seçimler dışında 1972 yılındaki gelirlerinin toplamı 1,2 milyon Sterline; giderlerinin toplamı da 1,4 milyon Sterline ulaşmıştır. Toplam giderler içinde, araştırma departmanına ait giderlerin payı 1971 ve 1972 yıllarında % 15 düzeyinde kalmıştır; Oysa, öbür giderlerin payı gerilemiştir. Örneğin, genel merkez, bölge organizasyonları ve bunların faaliyet giderlerinin toplam giderler içindeki payı 1971 yılında % 39 iken, 1972 yılında % 36'ya düşmüştür. Rakamlar başka bir açıdan incelenince de ayni eğilim belirlenmektedir. Nitekim, genel merkez, bölge organizasyonları ve bunların faaliyet giderleri 1971 yılında 496 milyon Sterlin iken, 1972 yılında 536 milyon Sterline yükselmiş, yani yılda  % 8 artış göstermiştir. Oysa araştırma giderleri 1971 yılında 193 milyon Sterlin iken, 1972 yılında 223 milyon Sterline yükselmiş, yani yılda % 15,5  bir artış göstermiştir. Yukardaki rakamlar, İngiltere'de siyasal partilerin araştırma giderlerinin önemli tutarlara ulaştığını göstermektedir.

TÜRKİYE'DEKİ GÖRÜNÜŞ

13.7.1965 tarihli 648 sayılı Siyasal Partiler Yasasının 58 ila 82. maddelerinde siyasal partilerin gelir kaynakları, harcamaları ve mali denetimleri düzenlenmiştir. Kısaca özetlersek, partilerin başlıca gelir kaynakları kayıtlı üye ödentilerinden, TBMM üye ödentilerinden, adaylardan alınan ödentilerden; parti yayınları, rozet ve benzer satışlardan sağlanan gelirlerden; sosyal faaliyetlerde sağlanan gelirlerden; partinin sahip olduğu mallardan sağlanan gelirlerden, bağışlardan, kredilerden ve yasa uyarınca devletçe yapılan yardımlardan oluşmaktadır. Ödentilerin ve bağışların üst sınırları yasada ve parti tüzüklerinde saptanmıştır. Ayrıca belirli bazı kuruluşlardan, sendikalardan ve derneklerden bağış alınamayacağı; gerçek ve tüzel kişilerden bir yıl içinde alınabilecek bağışların üst sınırı da yasada belirlenmiştir.

Üç büyük siyasal partinin gelir ve giderleri üzerinde çalışma yapmak üzere yazılı isteğimize, CHP 22. Kurultayda sunulan mali bilgileri, AP Genel Merkezi de VII Büyük Kongre Raporunu göndermiştir. Ne yazık ki MSP Genel Merkezinden herhangi bir cevap alınamamıştır. Onun içindir ki, incelememizi CHP ve AP ile bilgilere dayandıracağız.

Cumhuriyet Halk Partisinin 1973 seçimlerini de kapsayan 29 aylık dönemde (5.7.1972-30.11.1974)  sağladığı "toplam fonlar" 18.943 bin TL'dir. Makine satışından ve alınan kredilerden sağlanan fonlar dışında elde edilen "gelirler toplamı" 17.204 TL'dir ve bunun dağılımı şöyledir: % 53,8 devlet yardımı, % 36,6 genel seçimlerde adaylardan, % 7,6 TBMM üye ödentileri, % 3,8 yardım kampanyası, % 5,9 kira, faiz ve yayın gibi gelirler,% 2,3 tanıtma komitesi. Aynı dönemde, borç ödeme ve menkul kıymet alınmasıyla ilgili harcamalar dışındaki "giderler toplamı" 6,4 milyon TL'dir ve bunun dağılımı da şöyledir: % 24,5 personel giderleri, % 3,6 yolluklar, % 19,3 illere gönderilen seçim yardımları, % 52,6 propaganda, kırtasiye ve seçimlerle ilgili giderler.

Adalet Partisinin 10 aylık dönemde (1.1.1974-16.10.1974) sağladığı "toplam fonlar" 12.899 bin TL'dir. Borçlulardan, bina ve nakil vasıtalarından elde edilen fonlar dışında sağlanan "gelirler toplamı" 12.562 bin TL'dir ve bunun dağılımı şu şekildedir: yüzde 80,1  Devlet yardımı, yüzde 2,4 parlamenter aidatı, yüzde 9,9 bağış ve yardımlar, yüzde 7,6 sosyal faaliyetler. Aynı dönemde, bina, demirbaş ve borç ödemeleri gibi harcamalar dışındaki "giderler toplamı" 5.433 bin TL'dir ve dağılımı da şöyledir: yüzde 19,4 personel giderleri, yüzde 35,1 teşkilata yardım giderleri, yüzde 0,9 kongre giderleri, yüzde 2,2 sosyal yardım ve kültürel giderler, yüzde 42,4  çeşitli giderler.

Yukardaki rakamlardan her iki partide de araştırma giderleri bulunmadığı görülmektedir. Böyle araştırmalar yapılmışsa da ölçüsünün ne olduğu elimizdeki bilgilerden anlaşılamamaktadır. Kaldı ki, her iki partinin de gelir-gider hesaplarının ve varlıklarının sunuluş biçimleri muhasebe kuramı ve uygulaması açısından hiç de çağdaş bir görünümde değildir. Oysa yasalara bağlı kalmak şartıyla, pekala modern muhasebe yöntemleri partilerce de uygulanabilir; hatta çağdaş particilik anlayışı bunu gerektirir de. Nitekim, Atatürk her yeniliği ilk önce kendisi uygulamak suretiyle milletine örnek olmuştur.

Partilerin sağladıkları gelirlerin yeterli olmadığı, bu nedenle araştırma olanakları bulunmadığı ileri sürülebilir. Belki bir dereceye değin bu görüşe hak verilebilir. Ancak, siyasal partilerimiz gerçekten çağdaşlaşmak ve objektif kıstaslarla ülke sorunlarına eğilmek istiyorlarsa modern bazı yöntemlerden yararlanma olanaklarını araştırmak zorundadırlar. Bir örnek verirsek, herhangi bir yasanın çıkarılması bir "karar verme" sürecidir. Buradaki karar verme bütün ülkeyi doğrudan doğruya ilgilendirdiğinden özellikle ayrı bir önem taşımaktadır. Bu itibarla bu karar verilirken parlamento üyelerinin daha bilinçli olarak tartışabilmelerini sağlamak gerekir; parlamenterlerin ihtiyaç duyacakları ek bilgileri sağlamak her şeyden önce partilerin görevidir. Bunun için ülke gerçeklerini ortaya koyan tarafsız araştırmaların yapılması ve incelenmesi gerekir. İkinci bir örnek verirsek, parti politikalarının kamuya duyurulması ve benimsetilmesi, uluslararası ilişkilerin geliştirilmesi bir planlama konusudur; bir halkla ilişkiler konusudur; bir pazarlama konusu ve bir muhasebe ve finans konusudur. Bütün bu nedenlerle, siyasal partiler sevk ve idare yöntemlerine eğilmek, kendilerine gerek devlet bütçesinden, gerek üyelerinden sağlanan kaynakları en etkin ve verimli biçimde kullanabilmek için modern yöntemlerden yararlanmak zorundadır.